5. Conclusie: een terechte veroordeling?

Het bewijs voor Nahimana’s actieve betrokkenheid tijdens de genocide is niet overweldigend. Dat hij het beleid van RTLM steunde is wel duidelijk. Dat blijkt onder meer uit de radio-uitzending van 25 april 1994 en uit het interview met de Franse televisie in februari 1995. Veel belangrijker was zijn rol echter in de aanloop naar de genocide. Zijn historisch onderzoek kan worden gezien als een legitimatie van de Hutu-Powerbeweging en de Akazu uit het noordwesten van Rwanda. Zijn geloof in een ‘Tutsi Samenzwering” die uit zou zijn op de overheersing van Rwanda en de omliggende landen, droeg hij uit op de radio, in artikelen en zelfs in de rechtzaal. In zijn essays sprak hij zich uit voor de vorming van burgerwachten/milities en hij was verheugd dat de bevolking zo actief de ‘vijand’ bevocht.

Vanaf het begin van de jaren negentig, eerst bij ORINFOR en later bij RTLM, stond Nahimana’s leven voor een groot gedeelte in het teken van anti-Tutsi-propaganda. Zijn status als vooraanstaand intellectueel in Rwanda versterkt zijn verantwoordelijkheid hierin. Hij gaf opzettelijk legitimiteit aan de racistische en haatzaaiende inhoud van de uitzendingen van Radio Rwanda en van RTLM. Hij is mijns inziens dan ook medeverantwoordelijk voor de gevolgen die deze uitzendingen hebben gehad, daarom is Nahimana wel degelijk mede schuldig aan het klimaat dat tot de genocide geleid heeft. Veel verdachten van de moorden beroepen zich op de bevelen van de overheid, die zij van de radio ontvingen, een radiozender waar Nahimana in ieder geval tot 8 april (mede)verantwoordelijkheid voor droeg.

Over iedere geschiedenis zijn meerdere verhalen te vertellen, daarom heb ik er voor gekozen, om het beeld dat van Nahimana in de media en tijdens zijn rechtzaak naar voren komt op een enkele verwijzing na, gescheiden te vertellen van Nahimana’s eigen verhaal, dat neemt niet weg dat ik in grote lijnen de analyse van de rechtbank deel. Zijn eigen getuigenis is zeer ongeloofwaardig te noemen, en typerend voor de getuigenis van een dader van genocide. En zelfs in de als verdediging bedoelde getuigenissen maakte hij gebruik van de beproefde propagandamethode ‘beschuldiging in spiegelbeeld’.

Het lijkt terecht dat het Tribunaal de verklaringen van Nahimana zelf voor het grootste gedeelte naast zich neer heeft gelegd en hem veroordeeld heeft voor zijn rol in het aanzetten tot genocide. Toch zijn er twee belangrijke elementen waar ik nog bij stil wil staan. De jurisdictie van het tribunaal en de straf van Nahimana in verhouding tot andere schuldigen aan genocide.

De jurisdictie van het Rwanda Tribunaal loopt van 1 januari tot 31 december 1994. Wat heeft Nahimana in die periode gedaan? Dat is de vraag waarvoor de rechtbank stond. Nahimana was in ieder geval tot begin april actief bij RTLM. In deze periode is hij op zijn minst medeverantwoordelijk voor de gang van zaken (zowel zakelijk als in contact met de overheid) en de ‘journalistieke’ inhoud va de radiozender, maar er zijn geen opnamen uit deze periode waarin Nahimana zelf opriep tot moord, noch zijn er getuigen geweest die dat hebben beweerd. Dat hij aanwezig zou zijn geweest bij bijeenkomsten van de Interhamwe, waarna deze groepen met moorden zouden zijn begonnen, is niet bewezen geacht.

Wel geeft Nahimana in een uitzending van Radio Rwanda op 25 april publiekelijk zijn steun aan zowel RTLM als de ‘mensen die zijn opgestaan tegen de vijand.’ Op 25 april was de genocide al in een verder gaande fase beland. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat Nahimana toen niet wist van de afslachting van onschuldige mensen en de rol die RTLM daarin speelde. Ook bracht hij eind maart, daags voor aanvang van de genocide, opnieuw zijn essay in omloop met de oproep tot burgerbewapening en het ‘final solution’-vraagstuk. Beiden zijn geen directe aanzetten tot genocide, maar wel verleende hij op dat moment steun aan wat er in het land gebeurde. Opnieuw was het, in de oren van luisteraars, vervolgers en vervolgden, professor Nahimana die zegt dat er bij RTLM en overal in het land door de bevolking goed werk wordt verricht. Zowel eind april op de Radio als begin april in contact met een Burundese ambassadeur was hij trots op RTLM en steunde de radiozender.

Wat dat betreft denk ik dat rechter Pillay gelijk heeft als zij tegen Nahimana zegt: “You were fully aware of the power of words, and you used the radio – the medium of communication with the widest public reach – to disseminate hatred and violence.” Ik ben het ermee eens dat dit als verraad van zijn positie als intellectueel en leider in het land gezien kan worden. Hij heeft dit wel degelijk ook in de periode gedaan waarover het Tribunaal jurisdictie heeft, maar zijn directe betrokkenheid zoals in 1992 bij de moorden in Bugesera (waarover wel gesproken werd in de rechtzaal, maar het tribunaal geen oordeel over mocht vellen) was echter veel duidelijker.

Het tweede punt is dat van de strafmaat. Nahimana kreeg levenslang en wacht momenteel zijn hoger beroep af. Om de hoogte van de straf te beoordelen, moeten we ook naar andere afgeronde genocidenzaken kijken en daar is er eigenlijk maar één van: de zaak Krstic. Krstic is de enige genocidepleger, in de geschiedenis van het genocideverdrag en de tribunalen van Joegoslavië en Rwanda, die ook in hoger beroep voor genocide is veroordeeld. Voor zijn aandeel als generaal bij de moord op de meer dan 7000 mannen in Srebrenica (‘Krstic has aided, abetted or committed genocide’) is hij ‘slechts’ tot 35 jaar gevangenisstraf veroordeeld . Terwijl hij veel directer bij genocide betrokken was als Nahimana. Krstic was als leider aanwezig en droeg commandoverantwoordelijkheid voor de moorden in Srebrenica.

Nou liggen de verhalen natuurlijk iets anders, de verdediging van Krstic, probeerde de rechter er tevergeefs van te overtuigen dat dat wat in Srebrenica gebeurd was geen genocide genoemd mag worden. In de zaak Nahimana, en bij alle andere rechtzaken in het Rwanda Tribunaal, is dit niet meer aan de orde, op 16 juni jl. besloot de ‘Appeal Chamber’ van het Tribunaal, in de hoger beroep zaak tegen Karemera e.a., dat er in de periode van 6 april tot en met 17 juli 1994 genocide plaatsvond in Rwanda. Dit is onder meer van belang omdat Nahimana op 25 april (volgens de rechters dus 19 dagen na aanvang van de genocide) in een uizending van Radio Rwanda publiekelijk steun gaf aan de gang van zaken in het land en het beleid van RTLM.

Krstic had natuurlijk een veel directe band met de moordenaars, hij was hun directe leidinggevende. Zo dicht stond Nahimana zeker niet bij de Rwandese genocidaires, hij speelde een rol op een hoger en ongrijpbaarder niveau: de propagandamachine. Nahimana was in de eerste weken van de genocide niet eens in het land. Toen hij er nog wel was gaf hij leiding aan mensen die ook zelf niet aan het moorden waren, maar daar wel toe ophitsten.

De rechters zullen zich, bij het bepalen van de strafmaat, moeten afvragen wat er erger is. Een vraag die natuurlijk nauwelijks te beantwoorden is. Aan de ene kant kon Krstic veel meer directe invloed op de gebeurtenissen in Srebrenica uitoefenen, dan dat Nahimana dat kon op de gebeurtenissen in Rwanda, mede omdat Nahimana in de eerste weken van de genocide niet meer actief was bij RTLM. Daarentegen had Nahimana en de propagandamachine waar hij deel van uit maakte in Rwanda een veel langdurigere invloed op een veel groter deel van de bevolking, zowel voor, tijdens als na de genocide.

Had de aanklager sterkere bewijzen gehad voor Nahimana’s actieve deelname in de gang van zaken bij RTLM tijdens de genocide, dan was het een ander verhaal geweest, maar nu weten we eigenlijk alleen zeker dat hij in een eerdere fase een leidinggevende rol bij RTLM vervulde, dat hij tijdens de genocide op de achtergrond betrokken was bij de interim-regering en dat hij het op diverse momenten openlijk zijn steun uitsprak aan RTLM. Het is begrijpelijk dat de aanklager van het tribunaal graag een ‘mastermind’ achter de genocide wil veroordelen, maar het lijkt er toch op dat het bewijs voor Nahimana in die rol niet geleverd kan worden. Ik verwacht dan ook dat Nahimana in hoger beroep een lagere straf zal krijgen en misschien op een aantal extra punten zal worden vrijgesproken.

Wat we misschien ook kunnen concluderen is dat de periode waarover het tribunaal jurisdictie heeft in het geval van Rwanda wel erg minimaal is, ook in de periode voor 1994 zijn er diverse grove misdaden tegen de mensheid gepleegd. Mensen die hierbij betrokken waren en later niet, of niet zichtbaar, zouden zo vervolging wel eens kunnen ontlopen.

Ondanks de problemen met de veroordeling lijkt het mij goed dat figuren op de achtergrond, zoals Ferdinand Nahimana, vervolgd worden. Voor het rechtsgevoel van de slachtoffers, maar ook voor dat van de duizenden daders die werkelijk het gevoel hadden in opdracht van de regering en de elite te handelen. Wat dat betreft ben ik het zeer eens met de keuze van de aanklagers van het Rwanda Tribunaal om verdachten van allerlei pluimage te vervolgen. En lijkt het mij, dat het een goede zaak zou zijn als Nahimana ook in hoger beroep tot een flinke gevangenisstraf veroordeeld wordt. Maar levenslang? Dat verwacht in elk geval niet.

No Comments